را كه فرستادهء رسول خدا را بدانچه رسول خدا را راضى مىكند ، موفق ساخت . » ان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعث معاذ قاضيا إلى اليمن و قال له فيما قال : بما ذا تقضى إذا لم تجد فى كتاب اللّه و لا فى سنة رسول اللّه ؟ قال معاذ : اجتهد رأيى و لا آلو ، فقال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : « الحمد للّه الذى وفق رسول رسول اللّه لما يرضى رسول اللّه » « 1 » . پيامبر در اين حديث اجتهاد به رأى را تأييد كرده‌اند و تنها نوع اجتهاد به رأى كه مىتوان آن را پذيرفت ، قياس است . ارزيابى : روايت يادشده اوّلا : مرسل است ، ثانيا : راوى آن ، يعنى حارث بن عمرو ، ناشناخته است ، ثالثا : با حديث ديگرى معارض است كه دربارهء همان حادثه نقل شده و در آن آمده است : « لا تقضينّ و لا تفضلن الا بما تعلم . و ان أشكل عليك أمر فقف حتى تتبينه أو تكتب إلى ؛ جز با آنچه بدان علم دارى حكم نكن و ترجيح مده ، و اگر امرى بر تو مشكل شد ، توقف نما تا آن را بررسى كنى يا مطلب را براى من بنويسى . » رابعا : ممكن است مقصود از اجتهاد به رأى به كار بستن نهايت تلاش و كوشش براى به دست آوردن حكم مسئله باشد ، هرچند با مراجعه به عمومات يا اصول عملى . - وقتى خثعميه از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دربارهء نافع بودن قضاى حج براى پدرش پرسيد ، در پاسخ به او فرمود : « به نظر تو اگر دينى برعهدهء پدرت باشد و تو آن را قضا كنى [ و بپردازى ] ، براى او سودمند است ؟ » خثعميه گفت : « آرى » . آنگاه حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « پس دين خدا به قضا كردن سزاوارتر است . »

--> ( 1 ) - سنن الدارمى ، ص 1 / 60 .